به گزارش روابط عمومی موسسه نشست نقد و بررسی کتاب «فلسفه آموزش عالی» اثر دکتر مقصود فراستخواه به همت دبیرخانه نشست های حل مسائل آموزش عالی به میزبانی موسسه برگزار و استادان و صاحبنظران از منظرهای مختلف فلسفی، تاریخی و جامعهشناختی به واکاوی مبانی دانشگاه و آموزش عالی پرداختند. نسبت ایده دانشگاه با واقعیت و ساختارهای آن، تأثیر عوامل اجتماعی و سیاسی بر تحولات فکری ایران، جایگاه سنتهای فلسفی و معرفتی ایرانی، غلبه نگاه اروپامحور در مطالعات آموزش عالی و ضرورت بازشناسی صدای مستقل ایران در فلسفه دانشگاه، از مهمترین محورهای مطرحشده در این نشست بود.
صدای مستقل ایران در فلسفه آموزش عالی هنوز بهروشنی شنیده نمیشود
دکتر رضا ماحوزی ضمن قدردانی از انتشار کتاب «فلسفه آموزش عالی»، آن را گامی رو به جلو در طرح مباحث فلسفه دانشگاه و فلسفه آموزش عالی در ایران دانست و ابراز امیدواری کرد که نقدها و گفتوگوهای این نشست به روشنتر شدن ابعاد این حوزه کمک کند.
وی در بررسی ساختار کتاب، مطالب آن را در سه بخش دستهبندی کرد و توضیح داد که بخش نخست، پیش از صفحه ۱۰۳، و بخش پایانی کتاب، بهویژه صفحات ۲۰۴ تا ۲۰۸، از نظر او پیوندی محتوایی دارند. به اعتقاد ماحوزی، دکتر فراستخواه در این بخشها، بدون آنکه صریحاً چنین هدفی را اعلام کند، به نوعی تبارشناسی وضعیت کنونی آموزش عالی ایران میپردازد.
وی با اشاره به چهار عامل مطرحشده در کتاب درباره شکست پروژه دانشگاه در ایران، شامل غلبه سنت دینی، تصوف، دولت مستبد و فقدان اجتماع پویا، گفت این عوامل در کنار ویژگیهایی که نویسنده در بخشهای آغازین کتاب برای تاریخ آموزش عالی ایران برمیشمارد، چارچوبی برای تحلیل تاریخی وضعیت دانشگاه فراهم میکنند.
ماحوزی، غلبه نگاه جامعهشناختی در تحلیل کتاب را یکی از ویژگیهای اصلی آن دانست و توضیح داد که در این رویکرد، وضعیت فکری و معرفتی اندیشمندان ایرانی، چه در دوره پیش از اسلام و چه در دوره اسلامی و معاصر، تا حد زیادی با ارجاع به عوامل بیرونی و بهویژه شرایط اجتماعی تبیین میشود. وی با اشاره به دوگانه ابنرشد و ابنعربی در کتاب، این پرسش را مطرح کرد که چه عواملی موجب شدهاند در تاریخ فکری ایران، یک نوع نگاه بر نگاه دیگر غلبه پیدا کند و چگونه مناسبات اجتماعی و قدرت سیاسی در تقویت نگاه فقهمحور و محدود شدن جایگاه عقل فلسفی مؤثر بودهاند.
وی در ادامه، با تأکید بر ضرورت تفکیک تحلیل جامعهشناختی از تحلیل فلسفی، گفت ایران دارای سنتهای قدرتمند فلسفی در حوزههای وجودشناسی و معرفتشناسی است؛ سنتهایی که از حکمت خسروانی و فلسفه اسلامی تا اندیشه متفکرانی همچون فارابی و ابنسینا و جریانهای فکری معاصر امتداد یافتهاند. به اعتقاد وی، توجه مستقل به این ظرفیتها میتواند به تحلیل متفاوتی از جایگاه عقل و تلاشهای فلسفی در تمدن ایرانی منجر شود.
این ناقد همچنین به مقایسه تاریخ آموزش عالی ایران و غرب در کتاب اشاره کرد و گفت نویسنده با استفاده از تمایز میان دانشگاه «گاهدار و مکاندار» و دانشگاه «بیگاه و بیمکان»، به نقش تحولات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در تداوم سنت دانشگاهی در غرب پرداخته است. وی با اشاره به تجربه تاریخی دانشگاه پاریس و شکلگیری دانشکده فلسفه در پی منازعات میان دانشکده الهیات و دانشکده صناعت، توضیح داد که حتی در تاریخ دانشگاههای اروپایی نیز مناسبات میان سنت دینی، قدرت سیاسی و جریانهای عقلانی، پیچیده و همراه با تعارض بوده است.
ماحوزی با اشاره به تجربه دانشگاه در اروپا، از جمله جایگاه اندیشههای فلسفی در حاشیه دانشگاه و دشواریهای متفکرانی همچون کانت برای طرح مباحث فلسفی در محیط دانشگاهی، تأکید کرد که تحولات فکری و دانشگاهی را نمیتوان صرفاً با یک روایت خطی و ساده توضیح داد.
وی در بخش دیگری از نقد خود، به ضرورت تفکیک میان «فلسفه دانشگاه» و «الگوهای دانشگاهی» پرداخت و گفت در بخش دوم کتاب، مباحث فلسفی و الگوهای دانشگاهی در مواردی درهمتنیده شدهاند؛ در حالی که بهتر بود نویسنده بهروشنی مشخص کند کدام مباحث ناظر بر فلسفه دانشگاه و کدامیک مربوط به الگوهای دانشگاهی هستند که از آن مبانی فلسفی تغذیه میکنند.
ماحوزی همچنین به بحث کتاب درباره الگوی آموزش عالی چین اشاره کرد و گفت نویسنده در بررسی تجربه چین، با توجه به مؤلفههایی همچون همبستگی اجتماعی و تفاوت آن با فردگرایی غربی، امکان شکلگیری نوعی فلسفه آموزش عالی متمایز را مطرح میکند. وی اظهار کرد که انتظار داشته است همین رویکرد در بررسی تجربه ایران نیز دنبال شود و ویژگیهای فرهنگی، اجتماعی و تاریخی ایران بهعنوان یکی از صورتهای متمایز تجربه شرقی، با تفصیل بیشتری مورد بررسی قرار گیرد.
وی در ادامه، با اشاره به مباحث کتاب درباره فلسفههای بیم و امید و خیر و شر، بر ضرورت توجه همزمان به دو سویه آرمان و واقعیت در تحلیل فلسفی دانشگاه تأکید کرد. به گفته وی، نه باید چنان در ایدههای آرمانی غرق شد که زخمها و مسائل واقعی آموزش عالی نادیده بمانند و نه باید چنان به تحلیل اجتماعی و مدیریتی محدود شد که تصویری از وضعیت مطلوب دانشگاه ارائه نشود.
ماحوزی پیشنهاد کرد در بررسی فلسفی دانشگاه، هم به ایده کلی و مطلوب دانشگاه توجه شود و هم موضوعات مشخصی همچون آزادی استادان و دانشجویان، کارویژههای دانشگاه و نسبت دانشگاه با جامعه و دولت، بهصورت مستقل و تحلیلی مورد بررسی قرار گیرند.
وی در بخش پایانی سخنان خود، به نحوه پرداخت کتاب به تجربه ایران اشاره کرد و گفت بررسی نویسنده از تولد دانشگاه در ایران، بهویژه با تمرکز بر دارالمعلمین و متون تربیتی و فلسفی آن دوره، عمدتاً رویکردی پسینی دارد. به اعتقاد وی، این بررسی میتوانست با امتداد یافتن به دهههای ۲۰، ۴۰ و ۵۰ و تحولات نیمقرن اخیر دانشگاه ایران، تصویری کاملتر از تغییرات فکری و نهادی آموزش عالی ارائه کند.
ماحوزی در جمعبندی نقد خود، بر ضرورت آشکار شدن «صدای ایران» در فلسفه آموزش عالی تأکید کرد و گفت اگرچه نویسنده به ترکیبی و موزاییکی بودن هویت فلسفه آموزش عالی ایران اشاره کرده است، اما این صدای مستقل هنوز در کتاب بهروشنی شنیده نمیشود. وی ابراز امیدواری کرد دکتر فراستخواه در آثار بعدی خود، با تکیه بر دانش و تجربه گستردهای که در تاریخ آموزش عالی و تاریخ معاصر ایران دارد، این موضوع را با تفصیل بیشتری دنبال کند.
مطالعات فلسفه آموزش عالی نباید در چارچوب اروپامحوری محدود بماند
دکتر مالک شجاعی جشوقانی نیز با اشاره به جایگاه علمی و فکری دکتر فراستخواه، آثار او را فرصتی برای تأمل در ظرفیت اندیشه ایرانی و تأثیر آن بر حکمت نظری، حکمت عملی، حکمت زندگی و خرد حکمرانی دانست.
وی با تأکید بر ضرورت تقدم حقیقت بر دوستی در نقد آثار علمی، یکی از نقدهای اصلی خود به کتاب و بخشی از مطالعات فلسفه آموزش عالی در ایران را غلبه نگاه اروپامحور عنوان کرد. به گفته وی، در بسیاری از مطالعات پس از مشروطه، تجربه تاریخی اروپا از یونان و روم باستان تا قرون وسطی، رنسانس، روشنگری و مدرنیته، بهعنوان الگویی عام برای فهم تحولات علم، فلسفه، دین و دانشگاه در سایر جوامع در نظر گرفته شده است.
شجاعی جوشقانی این رویکرد را موجب کمرنگ شدن تجربههای تاریخی و فکری دیگر جوامع دانست و تأکید کرد که در مطالعات آموزش عالی ایران باید از تعمیم یکسویه تجربه اروپا فاصله گرفت و به مسیرهای تاریخی و فکری خاص ایران نیز توجه کرد.
وی همچنین با اشاره به ضرورت بازنمایی تجربه انقلاب اسلامی و کوششهای فکری پس از آن، گفت نسلهای پژوهشگر پس از انقلاب، بهویژه پژوهشگران دهههای ۶۰ و ۷۰، در روایتهای موجود از فلسفه آموزش عالی کمتر دیده شدهاند. وی در عین حال، با اشاره به برخی خودارزیابیهای دکتر فراستخواه درباره محدودیت اثرگذاری پژوهشهای آموزش عالی بر گرههای ساختاری این حوزه، تأکید کرد که چنین ارزیابیهایی نباید به معنای نادیده گرفتن دستاوردهای علمی و فکری ایشان تلقی شود.
تاریخ دانشگاه ایران باید از روایت قهرمانمحور به تجربههای زیسته دانشگاهیان برسد
دکتر حمیدرضا نمازی نیز با اشاره به سابقه شاگردی خود نزد دکتر فراستخواه، از دقت، تلاش مستمر و توجه وی به اسناد تاریخی آموزش عالی قدردانی کرد و توجه به شخصیتها و تجربههایی را که در روایتهای رایج تاریخ دانشگاه کمتر دیده شدهاند، از ویژگیهای ارزشمند کتاب دانست.
وی با اشاره به نامهایی همچون اسدالله بیژن و فتحالله امیرهوشمند، بر ضرورت بازخوانی نقش افراد کمتر شناختهشده در شکلگیری و تحول آموزش عالی تأکید کرد و گفت تاریخ دانشگاه ایران نباید صرفاً به روایت چهرههای شاخص و وقایع رسمی محدود بماند.
نمازی، غلبه تاریخنگاری قهرمانمحور، از بالا و مبتنی بر روایت پیشرفت را از چالشهای شناخت تاریخ دانشگاه دانست و بر ضرورت توجه به تاریخنگاری از پایین و تجربههای زیسته استادان، دانشجویان و دیگر کنشگران دانشگاهی تأکید کرد.
وی در ادامه به نقش زبان در تحولات تاریخی آموزش عالی اشاره کرد و تغییر زبانهای مرجع علمی از فارسی به آلمانی، فرانسوی و انگلیسی را از مؤلفههای مؤثر در تغییر افقهای علمی و دانشگاهی دانست. همچنین با اشاره به حضور متخصصان آلمانی در برخی مراکز آموزشی و درمانی ایران، از جمله بیمارستان سینا و بیمارستان نسوان، بر اهمیت بررسی مسیرهای انتقال دانش و تجربه علمی تأکید کرد.
نمازی، تحولات دوره مشروطه و برجسته شدن موضوعاتی همچون عدالت آموزشی و اخلاق را از دیگر زمینههای مهم تاریخ آموزش عالی دانست و با اشاره به چهرههایی مانند قاسم غنی و علیاکبر سیاسی، بر ضرورت بازشناسی نقش افراد کمتر دیدهشده در شکلگیری سنت اخلاق علمی در ایران تأکید کرد.
وی همچنین کمرنگ بودن جایگاه پزشکی و علوم بالینی در روایت تاریخ دانشگاه و فلسفه آموزش عالی را مورد نقد قرار داد و با اشاره به تحولات مربوط به طب قدیم و جدید، جدایی دانشکدههای پزشکی و بهداشت از دیگر حوزههای دانشگاهی را از عواملی دانست که بر وحدت معرفتی دانشگاه اثر گذاشته است. نمازی با ارجاع به دیدگاه فوکو درباره پیوند علوم انسانی و علوم بالینی، بر ضرورت توجه به ارتباط میان این حوزهها تأکید کرد و نبود موزهای با محوریت علوم انسانی در ایران را از نشانههای غفلت از میراث و اسناد این حوزه دانست.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، نسبت دانشگاه با بروکراسی و بازار را از مسائل مهم آموزش عالی برشمرد و گسترش هوش مصنوعی را چالشی تازه برای دانشگاه دانست. به گفته وی، برخلاف فناوریهای پیشین که دانشگاه عمدتاً از آنها استفاده میکرد، هوش مصنوعی این بار مسئله رقابت و بازتعریف کارکردهای دانشگاه را نیز پیش روی نظام آموزش عالی قرار داده است.
نمازی هشدار داد که تمرکز دانشگاه بر شناسایی و کنترل استفاده از هوش مصنوعی در مقالهها، نباید جایگزین اندیشیدن به آینده دانشگاه و تحولات عمیق دانش و پژوهش شود. وی در عین حال تأکید کرد که نقد ساختارها و تاریخ دانشگاه به معنای نادیده گرفتن تلاش استادانی نیست که با وجود دشواریها در دانشگاه مانده و به فعالیت علمی و آموزشی ادامه دادهاند.
دکتر مقصود فراستخواه، نویسنده کتاب «فلسفه آموزش عالی»، در بخش پایانی نشست ضمن قدردانی از ناقدان و دیدگاههای مطرحشده، کتاب را به فرصتی برای ورود نوشتهها و اندیشهها به عرصه عمومی و قرار گرفتن آنها در معرض نقد و گفتوگو تشبیه کرد.
وی با اشاره به روند شکلگیری کتاب توضیح داد که مطالب آن طی چهار تا پنج نیمسال تحصیلی، بهصورت یکدرمیان در دانشگاه تهران تدریس شده بود و با پیگیری و همراهی احسان، این نوشتهها از فضای شخصی و خلوت نویسنده خارج و در قالب کتاب در معرض نقد و بررسی قرار گرفتند.
فراستخواه با تأکید بر اینکه انتشار کتاب پایان کار نیست، بلکه آغاز مرحله تازهای از مواجهه با آن است، اظهار کرد که با پایان یافتن نوشتن، کار خواندن آغاز میشود و معنا در غیاب معلم و مؤلف نیز شکل میگیرد. از نظر وی، کتاب میتواند زمینهای برای گفتوگو، نقد و چکشکاری علمی فراهم کند.
این نشست با طرح دیدگاهها و نقدهای متنوع درباره مبانی فلسفی دانشگاه، تاریخ آموزش عالی و نسبت تجربه ایرانی با الگوهای جهانی به کار خود پایان داد؛ مباحثی که بر ضرورت ادامه گفتوگوی علمی درباره چیستی دانشگاه، هویت آموزش عالی ایران و افقهای پیش روی آن تأکید داشتند.