در نشست نقد و بررسی کتاب «فلسفه آموزش عالی» اثر دکتر مقصود فراستخواه که از سوی دبیرخانه نشستهای حل مسائل آموزش عالی به میزبانی موسسه برگزار شد، دکتر علی خورسندی، رئیس مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی، با طرح این پرسش که «آیا میتوان ادعا کرد دانشگاه داریم، بیآنکه پیشتر درباره ایده دانشگاه اندیشیده باشیم؟»، بر ضرورت بازاندیشی در ماهیت، هویت و کارکرد دانشگاه ایرانی و نسبت آن با جامعه، دولت و قدرت تأکید کرد.

به گزارش روابط عمومی موسسه دکتر علی خورسندی، رئیس مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی، در سخنان آغازین خود ضمن خوشامدگویی به استادان و حاضران، کتاب «فلسفه آموزش عالی» را اثری ارزشمند وکمنظیر در شرایطی دانست که آموزش عالی ایران با روزمرگیهای اداری و مالی و سازمانی متعددی مواجه است. وی با اشاره به کمبود آثار فلسفی در حوزه آموزش عالی، قوت بنیادین متن را اجتماعیکردن فلسفه آموزش عالی دانست و گفت، انتشار چنین اثری را اتفاقی مهم برای این حوزه ارزیابی کرد و از دکتر فراستخواه به دلیل پرداختن به تأمل عمیق فلسفی درباره دانشگاه و آموزش عالی قدردانی کرد.خورسندی با تأکید بر ارزش ادبی و بلاغی کتاب و استاندارد بالای نگارش آن، گفت این اثر از جمله کتابهایی است که میتوان بارها به آن مراجعه کرد و از آن آموخت. وی با بیان اینکه قصد ندارد در جایگاه منتقد به معنای متعارف قرار گیرد، چند ابهام و پرسش را برای گشودن باب گفتوگو مطرح کرد.
وی نخستین پرسش خود را به نسبت میان فلسفه آموزش عالی، تاریخ آموزش عالی و تاریخ اجتماعات علمی اختصاص داد و گفت در کتاب، تأملات فلسفی، تاریخی و توصیف وضعیتهای موجود در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند، اما تفکیک روشی روشنی به معنای فلسفی کلام یعنی از جنس تفلسف و فلسفیدن میان این حوزهها کمتر دیده میشود. به اعتقاد وی، یکی از پرسشهای محوری فلسفه دانشگاه را پرسش از نسبت میان فهم نظری «ایده دانشگاه» و تحقق عینی «ماده» دانشگاه در ایران بیان کرد که میتوانست به شکل عمیقتری بحث و بسط داده شود.
رئیس مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی، با طرح این پرسش که «آیا میتوان ادعا کرد دانشگاه داریم، بیآنکه پیشتر درباره ایده دانشگاه اندیشیده باشیم»، تأکید کرد که فلسفه دانشگاه نباید صرفاً به پرسشگری یا روایت تاریخی پیدایش دانشگاه محدود شود. فلسفه آموزش عالی باید ماهیت دانشگاه، نسبت آن با قدرت، دولت و جامعه و پرسش از چیستی دانشگاه را نیز در مرکز توجه قرار دهد.
وی در ادامه، قطب بندی فلسفه به «خیر و شر» یا «امید و بیم» را جای تامل دانست و گفت، تقابل میان دو برساخت «آرمانشهری» و «ویرانشهری» از دانشگاه را مطرح کرد و توضیح داد که ارائه احکام کلی به فلسفه آموزش عالی بویژه اگر دوگانه دکارتی را نمایندگی کند، در ایران احتمالا راه بهجایی نمیبرد و چنین احکام کلی ممکن است چندان هدایتکننده نباشد. ایشان پرسشی را مطرح کرد، این تمایز دوگانه فلسفی واقعا چه چیزی در دانشگاه را نمایندگی می کند؟ مثلا دانشگاه کارآفرین میتواند از حیث ارتباط با جامعه و نوآوری خوب و قابل تحسین باشد، اما از منظر تجاریشدن دانش و تضعیف استقلال علمی مذموم و مخاطرهآمیز باشد؟! فلسفه آموزش عالی امروز ما چه نظری درباره چنین تعارضاتی دارد؟
به گفته وی، این دوگانه را میتوان در نسبت میان تعارض دوگانه «بیم و امید» و در مواجهه با وضعیتهای متعارض آموزش عالی نیز بررسی کرد. مثلا چگونه میتوان دانشگاهی ساخت که در شرایط وجود منطقهای متعارض مانند معرفت، دولت، قدرت، اقتصاد و جامعه و حوزه عمومی همچنان هویت و استقلال دانشگاه را حفظ کرد؟ این اثر علمی چه موضعی در مورد چنین پرسش های متعارضی دارد؟ دکتر خورسندی با طرح پرسشهای بنیادی ادامه داد، در این کتاب یک سری پرسش بنیادین فلسفه آموزش عالی غایب هستند. از جمله: اصولا چرا دانشگاه ایرانی باید وجود داشته باشد؟ دانشگاه باید چه نوع دانشی و با چه معیارهایی و برای چه غایاتی تولید کند؟ چه ساختار و نظام حکمرانی برای فهم نظری ایدۀ دانشگاه و تحقق ماده دانشگاه مناسب است؟ و دانشگاه ایرانی چه نسبتی با انسان، جامعه، دولت، اقتصاد و آینده ایران دارد؟
خورسندی همچنین با اشاره به برخی مباحث کتاب درباره سنت فلسفی ایران و اسلام، نسبت دادن ویژگیهای منفی به این سنتها را نیازمند احتیاط و پشتوانه شواهدی متوازن دانست. وی بیان کرد کتاب در این قسمت دچار نوعی عدم توازن میان شواهد موافق و مخالف شده است. برای مثال، در همان تمدنی که استاد از غلبۀ شهود بر عقل سخن میگوید، سنتهای نیرومند منطق، ریاضیات، فلسفۀ مشاء، پزشکی تجربی، نجوم رصدی و روششناسی علمی نیز وجود داشتهاند. بهعلاوه، تمایز میان فلسفه، عرفان و علم را نباید بهگونهای به کار برد که گویی این سنتها ضرورتاً در تقابل با یکدیگر بودهاند. بهتر است این هفت ویژگی بهعنوان «فرضیههای تفسیری» یا «الگوهای تاریخی قابل آزمون» معرفی شوند، نه صفات ذاتی یک تمدن. سپس برای هر ویژگی، شواهد موافق و مخالف و نمونههای تاریخی نقضکننده نیز ارائه شوند. این کار از تبدیل تحلیل تاریخی به ذاتگرایی فرهنگی جلوگیری میکند.
وی در این خصوص و در زمینه ایده لامکانی آموزش عالی در ایران، بر ضرورت توجه به سنتهای فلسفی و معرفتی ایران در دورههای مختلف، از دوران باستان تا دوره اسلامی، تأکید کرد و گفت اگرچه ممکن است درباره وجود یک ایده یا فلسفه منسجم از آموزش عالی در همه این دورهها تردید وجود داشته باشد، اما نمیتوان از وجود مکانها، نهادها و کالبدهای مشخص برای آموزش عالی و انتقال دانش در تاریخ ایران غفلت کرد. تعبیر لامکانی آموزش عالی، اگر به معنای فقدان نهادهای آموزشی و علمی پایدار باشد، از نظر تاریخی قابل دفاع نیست. در این حوزه، مدارس، نظامیهها، کتابخانهها، رصدخانهها، بیمارستانها، حلقههای درس و نهادهای وقفی وجود داشتند. این نهادها در بسیاری موارد دارای منابع مالی، ساختارهای مدیریتی، جایگاههای آموزشی و سازوکارهای نسبتا پایدار بودند. بنابراین ایده لامکانی آموزش عالی در «ایران زمان بزرگ» جای تامل بیشتری است.
خورسندی در پایان، با تأکید بر اهمیت انتشار این کتاب برای آموزش عالی ایران، دیدگاه خود را درباره نقش دانشگاه در جامعه و نسبت آن با تاریخ مطرح کرد و گفت: دانشگاه فقط در جامعه ساخته نمیشود، بلکه جامعه خود را در دانشگاه بازتولید میکند. دانشگاه، در معنای عمیق فلسفی خود، یکی از جاهایی است که جامعه میتواند خود را بازآفرینی نماید. ایشان بیان کردند، به عقیده من فلسقه آموزش عالی در معنای بسیار عمیق خود اندیشیدن به چنین امکانی است. امکان آنکه دانشگاه صرفاً محصول تاریخ و جامعه نیست. دانشگاه سازنده تاریخ و خود جامعه و آینده آن است.
خورسندی در پایان بیان کرد، چه نیکوست که امروز در چنین وضعیتی قرار داریم؛ وضعیتی که شاگرد، بیهراس در برابر استاد مینشیند و آرای او را به پرسش میکشد! این اتفاق، حسی دلگرمکننده در من برمیانگیزد. حسی که بیش از پیش باورم میدهد که انتخاب ماندن در این اقلیم و ساختن آن در کنار یکدیگر، انتخابی شایسته و مقدس است.