وزارت علوم، تحقیقات و فناوری

رئیس مرکز همکاری‌های علمی بین‌المللی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، در نخستین نشست تخصصی «بین‌المللی‌شدن آموزش عالی ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها» در مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، با تأکید بر ضرورت تداوم ارتباطات علمی در شرایط موجود، استادمحوری، شبکه‌سازی، بهره‌گیری از ظرفیت ایرانیان متخصص خارج از کشور و تأمین منابع مالی همکاری‌های پژوهشی را از الزامات توسعه دیپلماسی علمی کشور برشمرد.
 

دکتر احسان قبول، رئیس مرکز همکاری‌های علمی بین‌المللی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، سخنرانی خود را با تفکیک میان «اصول» و «خطوط» در دیپلماسی علمی آغاز کرد. وی برای توضیح این تمایز، به دو اثر سعدی، گلستان و بوستان، اشاره کرد و گفت می‌توان بوستان را جهان مطلوب و آرمانی و گلستان را بازتاب‌دهنده جهان واقعیت‌ها با همه محدودیت‌ها و ناسازگاری‌های آن دانست.
به گفته قبول، مقصود از اصول، راهبردهایی است که با تغییر دولت‌ها و حکومت‌ها و حتی در شرایط متفاوت زیست بوم کشورها، دچار دستخوش تغییرات اساسی نمی‌شوند؛ در حالی که خطوط، ناظر بر شرایط واقعی و ملاحظاتی هستند که در مسیر دستیابی به اهداف دیپلماسی علمی باید مورد توجه قرار گیرند.
وی با استفاده از مقدمه ترجمه نصرالله منشی از کتاب «کلیله و دمنه»، به روایت سفر برزویه طبیب به هند در دوره انوشیروان اشاره کرد و این روایت را الگویی تاریخی برای تبیین برخی اصول دیپلماسی علمی دانست. در این روایت، پادشاه با آگاهی از وجود کتابی ارزشمند در هند، فردی متخصص و مسلط به زبان کشور هدف را برای دستیابی به آن و انتقال دانش و آثار علمی به ایران مأمور می‌کند.
قبول با نقل بخش‌هایی از این روایت توضیح داد که در آن، دانش و تجربه علمی به‌عنوان سرمایه‌ای ارزشمند برای اداره جامعه، گسترش خرد و رفع نیازهای کشور مورد توجه قرار گرفته است. از نظر وی، این داستان نشان می‌دهد که ارتباط علمی میان ایران و هند، پیشینه‌ای تاریخی دارد و دستیابی به دانش سایر جوامع می‌تواند در خدمت نیازهای علمی و اجتماعی کشور قرار گیرد.
او در ادامه، نیازسنجی علمی را یکی از کارکردهای مهم سیاست‌گذاری دانست و گفت دستگاه سیاست‌گذار باید بتواند نیازهای جامعه دانشگاهی، صنعتگران، صاحبان حرفه و حتی عموم مردم را در زمینه دانش و فناوری شناسایی کند و بر اساس آن، برنامه‌ها و راهبردهای لازم را تعریف کند.
قبول با تأیید اهمیت نکته مطرح‌شده از سوی فراستخواه درباره ضرورت جریان‌یافتن دانش در سطح بین‌المللی، اظهار کرد که اگر دانش در مرزهای یک کشور محصور بماند، در معرض زوال قرار می‌گیرد. وی برای توضیح این موضوع، به بیتی با مضمون کاهش و تباهی آب در اثر ماندن در مرداب اشاره کرد و گفت استادان و دانشجویان برای ادامه فعالیت علمی به ارتباط با جریان جهانی دانش نیاز دارند.
وی با اشاره به تجربه فعالیت‌های بین‌المللی دانشگاه‌ها، معتقد بود که در شرایط فعلی نیز فرصت‌های دیپلماسی علمی برای دانشگاه‌ها و نهادهای علمی وجود دارد و بهره‌گیری از این فرصت‌ها به خلاقیت، شبکه‌سازی و پیگیری مستمر نیازمند است.

استادمحوری، یکی از اصول اساسی دیپلماسی علمی؛
رئیس مرکز همکاری‌های علمی بین‌المللی وزارت علوم، با تأکید بر ضرورت استادمحوری در دیپلماسی علمی، گفت برای پایداری ارتباطات علمی باید استادان و پژوهشگران در کانون تعاملات قرار گیرند. به اعتقاد وی، روابطی که بر پایه ارتباط مستقیم استادان شکل می‌گیرد، می‌تواند زمینه همکاری‌های علمی مستمر و بلندمدت را فراهم کند.
قبول در توضیح این اصل، به ضرورت توجه به ویژگی‌های علمی و تخصصی استادانی اشاره کرد که در عرصه بین‌المللی فعالیت می‌کنند. وی با بازخوانی روایت برزویه طبیب در کلیله و دمنه گفت در این داستان، انتخاب فرد مأمور بر اساس دانش، تخصص، تسلط زبانی، توانایی برقراری ارتباط و برخورداری از اعتبار علمی صورت می‌گیرد.
او با تعمیم این ویژگی‌ها به دیپلماسی علمی امروز، تسلط به زبان فارسی و زبان کشور مقصد، آشنایی با زبان بین‌المللی علم، برخورداری از تخصص در حوزه فعالیت و داشتن اعتبار علمی را از ویژگی‌های مؤثر در موفقیت تعاملات بین‌المللی دانست. به گفته وی، ارتباط علمی بین‌المللی صرفاً با انجام مکاتبات اداری یا برقراری ارتباط‌های تشریفاتی محقق نمی‌شود و به حضور افرادی نیاز دارد که از توان علمی و ارتباطی لازم برخوردار باشند.
قبول همچنین با اشاره به بخش دیگری از روایت کلیله و دمنه، بر اهمیت تأمین منابع مالی برای فعالیت‌های بین‌المللی تأکید کرد. وی یادآور شد که در داستان برزویه، منابع مالی قابل توجهی برای انجام مأموریت علمی اختصاص داده می‌شود و این موضوع نشان می‌دهد که حمایت مالی، بخشی از الزامات تحقق برنامه‌های علمی است.
او با اشاره به تجربه‌های همکاری بین‌المللی خود، از جمله سفرهای علمی به ژاپن و روسیه، گفت تعریف همکاری‌های پژوهشی مشترک بدون توجه به سهم مالی طرفین و تأمین هزینه‌های مورد نیاز، امکان‌پذیر نیست. از دیدگاه وی، دانشگاه‌ها و پژوهشگران برای توسعه همکاری‌های علمی به سازوکارهای حمایتی و منابع مالی متناسب نیاز دارند.

ایرانیان متخصص خارج از کشور؛ ظرفیتی برای گسترش ارتباطات علمی

قبول یکی دیگر از اصول مورد تأکید خود را استفاده از ظرفیت ایرانیان متخصص مقیم خارج از کشور عنوان کرد. وی با اشاره به حضور ایرانیان در دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و شرکت‌های فناورانه در کشورهای مختلف، گفت این گروه می‌توانند در توسعه همکاری‌های علمی و فناوری کشور نقش مؤثری داشته باشند.

او با اشاره به فعالیت کمیسیون ایرانیان متخصص مقیم خارج از کشور در حوزه آموزش، فرهنگ و فناوری، بر ضرورت شناسایی و استفاده از ظرفیت‌های این گروه تأکید کرد. به گفته قبول، بسیاری از این افراد در حوزه‌های تخصصی خود به جایگاه‌های علمی و حرفه‌ای دست یافته‌اند و می‌توانند از طریق ارتباط با دانشگاه‌ها و نهادهای علمی ایران، در انتقال دانش و توسعه همکاری‌ها مشارکت کنند.

وی در همین زمینه از طرحی با عنوان «۵۰۰۰» سخن گفت که بر اساس توضیحات او، مجموعه‌ای از برنامه‌ها برای توسعه ارتباط با ایرانیان متخصص خارج از کشور را در بر می‌گیرد؛ از جمله هزار پارسا، هزار کلاس، هزار رویداد فناوری، هزار رویداد فرهنگی و هزار بورسیه. هدف این برنامه، ایجاد فرصت‌های متنوع برای ارتباط با ایرانیان متخصص و استفاده از توان علمی و حرفه‌ای آنان عنوان شد.

قبول همچنین به تمایل برخی متخصصان ایرانی خارج از کشور برای بازگشت به ایران و ادامه فعالیت‌های پژوهشی اشاره کرد و گفت ارتباط با این افراد می‌تواند از مسیرهای مختلفی مانند همکاری‌های علمی، حضور در برنامه‌های پژوهشی و ایجاد فرصت‌های مناسب برای ادامه فعالیت در کشور دنبال شود.

وی با تأکید بر اهمیت شبکه‌سازی در فعالیت‌های بین‌المللی، شبکه‌های علمی را پنجره‌ای برای ارتباط با جامعه جهانی علم دانست و گفت بسیاری از همکاری‌ها از طریق همین شبکه‌ها شکل می‌گیرند. او با اشاره به برنامه‌های فرصت مطالعاتی و ارتباطات دانشگاهی، اظهار کرد که بخشی از این فعالیت‌ها در قالب شبکه‌های بین‌المللی و سازوکارهای همکاری منطقه‌ای و بین‌المللی انجام می‌شود.

دیپلماسی علمی؛ فرصتی برای تداوم روابط دانشگاهی در شرایط سیاسی متفاوت

رئیس مرکز همکاری‌های علمی بین‌المللی وزارت علوم، یکی دیگر از اصول مورد نظر خود را جلوگیری از ایجاد اختلال در روابط علمی بر اثر فراز و فرودهای دیپلماسی عمومی و سیاسی دانست. وی گفت روابط استادان، گروه‌های آموزشی، دانشکده‌ها و دانشگاه‌ها باید تا حد امکان از تنش‌ها و تغییرات روابط سیاسی تأثیر نپذیرد.

قبول با اشاره به تجربه همکاری‌های علمی میان آمریکا و شوروی در اوج جنگ سرد، از جمله همکاری در برخی پروژه‌های فضایی و پژوهشی، توضیح داد که حتی در شرایط رقابت و تنش سیاسی نیز امکان حفظ برخی همکاری‌های علمی وجود داشته است. به گفته وی، ارتباطات علمی مبتنی بر همکاری‌های دانشگاهی می‌تواند زمینه‌ساز روابطی پایدار و متقابلاً سودمند باشد.

او در ادامه، با تأکید بر اهمیت شبکه‌سازی به‌جای ارتباطات کوتاه‌مدت و دیدارهای تشریفاتی، تخصیص هدفمند منابع و تمرکز بر ظرفیت‌های مؤثر علمی را ضروری دانست. قبول با اشاره به قاعده ۸۰ به ۲۰، اظهار کرد که باید بخش مهمی از زمان، انرژی و منابع به ظرفیت‌هایی اختصاص یابد که امکان دستیابی به بازده علمی بیشتری دارند؛ در عین حال، دانشگاه‌های دیگر نیز می‌توانند در پیوند با دانشگاه‌های اصلی، از فرصت‌های همکاری و انتقال تجربه بهره‌مند شوند.

وی برای توضیح این رویکرد، میان «دیپلماسی قهرمانی» و «دیپلماسی همگانی» تمایز قائل شد و بر ضرورت توجه هم‌زمان به دانشگاه‌های دارای ظرفیت برجسته و گسترش مشارکت سایر دانشگاه‌ها تأکید کرد.

قبول همچنین به همکاری‌های علمی ایران و عراق اشاره کرد و از برنامه‌ریزی برای تدوین زیست‌بوم مشترک علمی دو کشور خبر داد؛ برنامه‌ای که به گفته وی، می‌تواند زمینه‌ای برای تعریف پایان‌نامه‌ها و فعالیت‌های پژوهشی مشترک بر اساس مسائل مشترک فراهم کند. او با اشاره به حضور دانشجویان عراقی در ایران، این همکاری‌ها را فرصتی برای تقویت پیوندهای علمی میان دو کشور دانست.

وی در پایان، با تأکید بر اینکه دیپلماسی علمی به تخصص، شناخت و برنامه‌ریزی نیاز دارد، خاطرنشان کرد که حضور متخصصان ایرانی در دانشگاه‌ها و مراکز علمی خارج از کشور را نباید صرفاً به‌عنوان خروج نیروی انسانی در نظر گرفت. به اعتقاد او، باید سازوکارهایی فراهم شود تا ظرفیت این افراد از طریق پایان‌نامه‌های مشترک، انتشار مقالات مشترک و انتقال فناوری در خدمت توسعه علمی کشور قرار گیرد.

قبول با اشاره به تجربه کشورهایی مانند چین در بهره‌گیری از متخصصان خود در خارج از کشور، بر اهمیت حفظ ارتباط با این ظرفیت‌ها و استفاده از دانش و تجربه آنان برای توسعه فناوری تأکید کرد.