مسئولیت اشتغال دانش‌آموختگان فراتر از وزارت علوم و دانشگاه‌هاست/ اختیار انتخاب واحد دروس عمومی در دوره کارشناسی به دانشجویان واگذار شود

نخستین نشست از سلسله نشست های بازاندیشی دوره کارشناسی با حضور صاحبنظران این حوزه و با همکاری موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی و انجمن آموزش‌عالی ایران به میزبانی موسسه برگزار شد.

مسئولیت اشتغال دانش‌آموختگان فراتر از وزارت علوم و دانشگاه‌هاست
دکتر علی خورسندی رئیس انجمن آموزش عالی ایران، در نشست‌ بازاندیشی سنوات دوره کارشناسی که امروز در موسسه پژوهشی و برنامه‌ریزی آموزش عالی برگزار شد گفت: ایده اولیه کاهش طول دوره کارشناسی ابتدا به صورت استفهامی توسط مقام عالی وزارت عتف مطرح شده و پیام آن ایده بازاندیشی و بررسی علمی امکان و شرایط کاهش سنوات تحصیلی در دوره کارشناسی است.
خورسندی با اشاره به انگیزه‌های موافقین و مخالفین این ایده اظهار کرد: نظرات مخالفین عمدتا بر اساس تجارب افراد است. مثلا استدلال می‌کنند که در هرحال سیستمی است که دهه‌ها است که وجود دارد و نباید به آن دست بزنیم. اما دلایل موافقین برای کاهش سنوات متعدد است. به عنوان نمونه استفاده بهینه از زمان دوره کارشناسی، انعطاف‌پذیری در آزادی انتخاب دانشجویان، ضرورت کاهش ماندگاری‌ها در طول دوره کارشناسی، مدیریت بهینه هزینه‌های مالی مستقیم یا تلاش برای کاهش هزینه‌های فرصتی دوره کارشناسی و از این قبیل، نمونه‌هایی از این دلایل هستند.
رئیس انجمن آموزش عالی ایران در ادامه به هزینه فرصت‌های از دست رفته و نیز مساله مدیریت اوقات فراغت دانشجویان اشاره کرد و گفت: طبق تحقیقاتی زمان اوقات اضافی و فراغت دانشجویان نسبت به همسالان خود کمی بیشتر است. ضمن‌اینکه مدیریت فرصت‌ها و هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم دوره کارشناسی نیاز به بررسی‌های علمی بیشتری دارد.
خورسندی، تاکید کرد: مساله کلیدی این است که سازوکار اشتغال‌پذیری دانش‌آموختگان دانشگاهی در جامعه و نهاد‌های اجتماعی به اندازه کافی بهبود نیافته است. بنابراین، مسئولیت فقدان اشتغال مناسب و کافی برای دانش‌آموختگان دانشگاهی را نباید به طور یکجانبه متوجه وزارت عتف و دانشگاه‌ها دانست.

اختیار انتخاب واحد برای دروس عمومی در دوره کارشناسی به دانشجویان واگذار شود
دکتر سیده مریم حسینی لرگانی مدیر گروه نوآوری‌های آموزشی و درسی موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش‌عالی در نشست‌ بازاندیشی سنوات دوره کارشناسی که امروز در موسسه پژوهشی و برنامه‌ریزی آموزش عالی برگزار شد، در تشریح وضعیت موجود نظام آموزشی کشور، بر ضرورت همگام‌سازی آموزش با نیازهای روز بازار کار و بهره‌گیری مؤثر از فناوری‌های نوین تأکید کرد.
حسینی لرگانی با اشاره به فاصله قابل توجه میان آنچه در دانشگاه‌ها آموخته می‌شود و نیازهای واقعی بازار کار، گفت: فناوری با سرعتی شگفت‌انگیز در حال پیشرفت است و متأسفانه بسیاری از آموخته‌های دانشگاهی، به دلیل کهنگی یا عدم تناسب با نیازهای روز، به نامه های درسی زائد و یادگیری های زائد تبدیل می‌شوند. این امر، ورود دانشجویان به بازار کار را با چالش جدی مواجه می‌کند.

وی یکی از معضلات اساسی را اتلاف زمان در فرایندهای آموزشی دانست و بیان کرد: بسیاری از دانشجویان، به ویژه در دروس عمومی، فاقد اختیار انتخاب واحد هستند. پیشنهاد ما این است که به دانشجویان، به‌خصوص دانشجویان رشته‌های تخصصی مانند کامپیوتر، اجازه داده شود تا دروس عمومی مورد نیاز خود را انتخاب کنند. چرا که زبان فارسی و انگلیسی، به عنوان زبان‌های رایج زندگی و ارتباطات، باید از ابتدا آموخته شوند و نباید زمان دانشگاه صرفاً صرف گذراندن اجباری این دروس شود.
عضو هیات علمی موسسه، با انتقاد از رویکرد یکسان در آموزش، تصریح کرد: ما شاهد هستیم که بسیاری از دانش‌آموزان در مدارس، جلوتر از دانشگاه‌ها حرکت می‌کنند. در حالی که دانشگاه‌ها همه دانشجویان را با یک آیین‌نامه و قاعده واحد می‌سنجند، این در حالی است که دانش‌آموزان با توانایی‌ها و پیشینه‌های بسیار متفاوت، از نقاط جغرافیایی گوناگون، وارد کلاس درس می‌شوند. این رویکرد، مانع از پرورش خلاقیت و تفکر انتقادی در دانشجویان با توانایی‌های متفاوت می‌شود.
وی همچنین به معضلات ناشی از محدودیت‌های مالی، فشار روانی و طولانی بودن دوره تحصیل اشاره کرد و افزود: طولانی شدن دوره تحصیل، ضمن افزایش هزینه‌ها، فرصت‌های یادگیری فعال و خلاقانه را کاهش می‌دهد. ما باید به سمت رویکردهای آموزشی برویم که خلاقیت، حل مسئله و تفکر انتقادی را در دانشجویان تقویت کنند.
حسینی لرگانی، با اشاره به پیشرفت هوش مصنوعی، بر پتانسیل این فناوری در حل بسیاری از چالش‌ها تأکید کرد: هوش مصنوعی می‌تواند با ارائه بازخورد فوری، به جلوگیری از اتلاف وقت کمک کرده و با ارائه محتواهای فشرده و تعاملی، فرایند یادگیری را بهبود بخشد. همچنین، شبیه‌سازی و واقعیت‌های مجازی می‌توانند مهارت‌های عملی دانشجویان را، از جمله در رشته‌های پزشکی، بدون نیاز به حضور در بیمارستان یا کالبدشکافی، تقویت کنند.
وی چالش‌های پیش رو را نیز برشمرد: سیستم آموزشی سنتی ما، انعطاف‌پذیری لازم را ندارد. همچنین، آمادگی اساتید برای بهره‌گیری از ابزارهای نوین و تغییر برنامه‌های آموزشی یکسان برای دانشگاه‌های مختلف، نیازمند سرمایه‌گذاری و توانمندسازی اعضای هیات علمی است.
مدیر گروه نوآوری‌های آموزشی و درسی موسسه ، به بحث تفویض اختیار به دانشگاه‌ها اشاره کرد و گفت: اگر به استقلال دانشگاه و تفویض اختیار باور داریم، باید به دانشگاه‌ها اجازه دهیم تا بر اساس شرایط و رشته‌های خود، آیین‌نامه‌های انعطاف‌پذیرتری تدوین کنند. در حال حاضر، بسیاری از آیین‌نامه‌ها به سمت افزایش سنوات و واحدها گرایش دارند، در حالی که ما نیازمند کاهش زمان و افزایش کیفیت هستیم.
حسینی لرگانی در پایان اضافه کرد: کاهش طول دوره تحصیل، اگرچه مفید است، اما باید مشروط به حفظ کیفیت و در نظر گرفتن تفاوت‌های دانشجویی و رشته‌ای باشد. پیشنهاد ما این است که در برخی رشته‌ها و برای دانشجویان مستعد، با رویکرد تمایز (differentiation)، امکان کاهش واحدها و سنوات تحصیلی فراهم شود.

ضرورت همگام‌سازی طول مقطع کارشناسی با استاندارد‌های جهانی

عضو گروه نوآوری آموزشی و درسی «موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی» تأکید کرد که در تصمیم‌گیری درباره کاهش طول دوره لیسانس، باید ضمن توجه به استانداردهای جهانی و آییننامهها و تجربیات کشورهای پیشرو، «دستاوردهای یادگیری» نیز به‌گونه‌ای اصولی و همسو با استانداردها و انتظارات بین‌المللی بازتعریف شوند.
به گزارش خبرگزاری آنا، فرهاد ابراهیم‌آبادی، در نشست‌ بازاندیشی در خصوص کاهش سنوات دوره کارشناسی که امروز در موسسه پژوهشی و برنامه‌ریزی آموزش عالی برگزار شد، با تأکید بر ضرورت توجه به چارچوبها و استانداردها جهانی و بازنگری در تعریف دستاوردهای یادگیری (Learning Outcomes) در نظام آموزش عالی، خواستار مشارکت همه‌جانبه صنعت، نمایندگان دانشجویان و اساتید در این فرآیند شد.
وی این چارچوب را مبنایی حیاتی برای هماهنگی نظام‌های آموزشی در سطح بین‌المللی و تسهیل تعاملات دانشجویی (اعم از پذیرش دانشجو و اعزام) دانست.
ابراهیم‌آبادی با اشاره به چارچوبها و استانداردهای جهانی، به‌ویژه در حوزه مهندسی، گفت: «اتحادیه بین‌المللی مهندسی» استاندارد مشخصی برای طول دوره کارشناسی مهندسی تعیین کرده که بین ۴ تا ۵ سال است. او همچنین افزود که مهندسی کشاورزی نیز جزو رشته‌های مهندسی محسوب شده و تابع استانداردهای جهانی این حوزه است.

وی افزود: در کشورهایی مانند ایالات متحده، نظام آموزشی بر الگوی ۱۲ ساله پیش از دانشگاه استوار است و طول استاندارد دوره کارشناسی در این کشورها چهار سال (۱۲۰ واحد) است. در الگوی بریتانیایی، دانش‌آموزان اغلب در پنج‌سالگی تمام (۶ سالگی) وارد مدرسه می‌شوند و دورههای تحصیلی ابتدایی و متوسطه ۱۱ سال طول می‌کشد. نکته مهم این است که در این نظامهای آموزشی، دانش‌آموزان پس از اتمام دوره متوسطه باید دوره‌های پیش‌دانشگاهی مانند A-Level را که دو ساله هستند، بگذرانند و نمرات این دوره‌ها مبنای پذیرش و انتخاب رشته دانشگاهی قرار می‌گیرد. با توجه به اینکه دانش‌آموزان بریتانیایی دروس پایه تخصصی خود را در این دوره‌های پیش‌دانشگاهی می‌گذرانند، طول دوره کارشناسی در بریتانیا سه سال است که الیته جمعا ۵ سال میشود. در استرالیا نیز دورههای تحصیلی پیش از دانشگاه ۱۲ ساله است و طول دوره کارشناسی گاهی سه سال می‌باشد. در این رابطه، مقامات آموزشی استرالیا توجیه می‌کنند که هم در دوره متوسطه و هم در دوره کارشناسی، حجم محتوای آموزشی افزایش یافته تا کیفیت یادگیری تضمین شود.
عضو هیات علمی موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، نظام آموزشی ایران را با این استانداردها مقایسه کرد و اظهار داشت: در ایران و بر اساس آییننامه جامع مصوب ۱۴۰۲، طول دوره لیسانس ۸ نیمسال (معادل ۱۳۰ تا ۱۴۰ واحد درسی) و حداقل مجاز برای دانشآموختگی ۶ نیمسال میباشد. وی همچنین بیان داشت که در حال حاضر، دوره لیسانس در ایران نسبت به نُرم جهانی (که معادل ۱۲۰ واحد درسی است) حدود ۱۰ واحد درسی اضافه دارد.
عضو گروه نوآوری آموزشی و درسی موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، با اشاره به تنوع دوره‌های تحصیلی در تحصیلات کارشناسی (Undergraduate Education) در سطح جهانی، بر لزوم گسترش این تنوع در ایران تأکید کرد و گفت: با افزایش تنوع دوره‌های تحصیلی، دانشگاه‌های مهارتی — که معادل کالج‌های آموزش عالی کشورهای توسعه‌یافته هستند — باید دوره‌های تحصیلی رسمی با عناوین و طول‌های متفاوت از دوره کارشناسی ارائه دهند تا بتوانند پاسخگوی نیازهای گوناگون جامعه و بازار کار باشند. در کشورهای توسعه‌یافته، طول دوره‌های تحصیلی کالج‌ها کمتر از دوره‌های کارشناسی دانشگاه‌ها است؛ همچنین این دوره‌های تحصیلی رسمی شغل‌محور بوده و معمولاً یک سال کوتاه‌تر هستند. این ویژگیها نه‌تنها یادگیری عمیق‌تر دانش و مهارت‌های شغلی را برای دانشجویان فراهم می‌کنند، بلکه هزینه تحصیل را نیز کاهش می‌دهند. امری که باید دانشگاه‌های مهارتی در ایران را به سوی الگوبرداری از این مدل سوق دهد.
وی در خصوص کاهش طول دوره لیسانس در ایران، بر لزوم توجه به چارچوب‌ها و استانداردهای جهانی — به‌ویژه سطح علمی و مهارتی مورد انتظار از فارغ‌التحصیلان مطابق با استانداردهای جهانی — تأکید کرد. در این رابطه اظهار داشت: ابتدا باید به این پرسش پاسخ داد که دانشجو باید چه دانش‌ها، مهارت‌ها و شایستگی‌هایی و در چه سطحی کسب کند که هم سطح انتظارات جهانی و ملی باشد. برای تعریف این موارد تحت عنوان «دستاوردهای یادگیری»، همکاری دانشگاه، صنعت و نمایندگان دانشجویان ضروری است. وی همچنین بر لزوم توجه ویژه به سازوکارهای اعتباربخشی رسمی و تضمین کیفیت تأکید کرد.
ابراهیم‌آبادی برخی راهکارهای رایج جهانی برای کاهش طول دوره لیسانس در ایران را پیشنهاد کرد و گفت: «می‌توانیم از دوره‌های فشرده دانشگاهی بهره ببریم، یادگیری‌های غیررسمی خارج از دانشگاه — به‌ویژه در دروس عمومی — را معادل‌سازی و به‌رسمیت بشناسیم و آزمون‌هایی برای سنجش میزان کسب دستاوردهای یادگیری مورد انتظار از دروس پایه برگزار کنیم. عمومیت بخشیدن به این آزمون‌ها و کسب نمره قبولی در آن‌ها می‌تواند به کاهش سنوات دوره لیسانس کمک کند.